Uşaqlarda idarəçilik bacarığı - Liderlik doğuşdanmı gəlir, yoxsa öyrədilirmi?

Müasir dövrdə uşaqlarda idarəçilik və liderlik bacarıqlarının formalaşması valideynlər və pedaqoqlar üçün xüsusi önəm daşıyır. Psixoloqlar hesab edirlər ki, bu bacarıqlar həm genetik, həm də sosial amillərin təsiri ilə inkişaf edir. Əsas məqsəd uşağın potensialını doğru istiqamətə yönləndirməkdir.

32gun.az bununla bağlı araşdırma aparıb: 

3–6 yaş: Özünüifadə və qərar verməyə ilk addım
Bu yaş dövründə uşaqlarda müstəqil seçim etmək və fikrini ifadə etmək bacarığı formalaşmağa başlayır. Psixoloqların fikrincə, valideynlər uşağa seçim imkanı verdikdə — məsələn, “bu geyimi geyinmək istəyirsən, yoxsa o birini?” kimi suallar vasitəsilə — onun özünə inamını və məsuliyyət hissini artırmış olurlar.
Bu mərhələdə əsas məqsəd uşağı tənqid etmədən dinləmək və onun qərar vermə prosesinə hörmətlə yanaşmaqdır.

 7–10 yaş: Qrup içində rəhbərlik və sosial bacarıqlar
Məktəb dövründə uşaqlar artıq komanda ilə işləməyi, əməkdaşlıq etməyi və mübahisələri idarə etməyi öyrənirlər. Məhz bu yaşda “lider” və “ardıcıllar” rolları aydın görünür. Müəllimlər və valideynlər uşaqlar arasında növbəlilik və məsuliyyət paylanması tətbiq etməklə idarəçilik bacarıqlarını praktik mühitdə formalaşdıra bilərlər.
Məsələn, sinif nümayəndəsi seçilən və ya bir layihəyə rəhbərlik edən uşaqlar məsuliyyət hissini daha erkən mənimsəyirlər.

 11–16 yaş: Qərarvermə, risk dəyərləndirmə və strategiya qurmaq
Bu yaş mərhələsində uşaqlar artıq öz mövqeyini müdafiə etmək, uzunmüddətli qərarlar vermək və planlaşdırmaq kimi bacarıqları inkişaf etdirirlər. İdarəçilik qabiliyyəti burada emosional sabitlik, empatiya və analitik düşüncə ilə sıx bağlı olur.

Psixoloqlar bildirirlər ki, bu mərhələdə uşaqlara öz fikirlərini əsaslandırmaq imkanı vermək və səhv etdikdə “cəzalandırmaq” əvəzinə təcrübədən dərs çıxarmağa yönləndirmək daha effektivdir.

Ekspert rəyinə görə, “Lider uşaqlar yetişdirmək üçün valideynlər öz davranışları ilə nümunə olmalıdırlar”

Uşaq psixoloqu Aytən İsmayılova 32gun.az-a açıqlamasında bildirir ki, idarəçilik bacarığı genetik meyllərlə yanaşı, ailə və sosial mühitin təsiri ilə formalaşır:

“Uşaqlar ilk liderlik nümunəsini valideynlərdən öyrənirlər. Əgər ailədə qərarlar birgə verilir, uşağın fikri dinlənilir və ona müəyyən məsuliyyət tapşırılırsa, bu, uşaqda idarəçilik qabiliyyətinin təməlini qoyur. Məsələn, ev işlərini bölüşmək, ailəvi planlaşdırmada uşağın da fikrini almaq, bir tədbirin təşkilini ona həvalə etmək bu bacarığı inkişaf etdirir.”

Ekspertin sözlərinə görə, lider uşaqlar adətən emosional intellekti yüksək, empatiya qabiliyyəti güclü və məsuliyyətli qərar verən fərdlər olur:

“Bir çox valideynlər liderliyi yalnız hökmranlıq kimi qavrayır, amma bu, səhv yanaşmadır. Əsl idarəçilik bacarığı başqalarını dinləmək, situasiyaları analiz etmək və ortaq qərar vermək qabiliyyətidir. Uşaqlara tənqiddən çox dəstək göstərmək, səhv etdikdə onları cəzalandırmaq əvəzinə, nəticəni dəyərləndirmək öyrədici olur.”

Aytən İsmayılova əlavə edib ki, idraki oyunlar, qrup tapşırıqları, idman komandaları və könüllü fəaliyyətlər uşaqlarda idarəçilik vərdişlərini təbii şəkildə inkişaf etdirir. Bu prosesdə həm müəllimlərin, həm də valideynlərin koordinasiyalı dəstəyi vacibdir.

 Nəticə bunu göstərir ki...
İdarəçilik bacarığı təkcə böyüklər üçün deyil, uşaqlar üçün də vacib həyat vərdişidir. Erkən yaşlardan düzgün istiqamətləndirilmiş liderlik tərbiyəsi uşağın gələcəkdə məsuliyyətli, təşəbbüskar və qərarvermə qabiliyyətinə malik fərd kimi formalaşmasına təkan verir.

Nilay